सन्धर्व १८७ औँ विश्व फोटोग्राफी दिवस
३ भदौ, पोखरा
मानिसले आफ्ना अनुभव, घटना, प्रकृति र भावनालाई स्मृतिमा सुरक्षित राख्ने प्रयास प्राचीनकालदेखि गर्दै आएको छ। गुफाका भित्तामा कोरिएका चित्रदेखि आजका अत्याधुनिक डिजिटल क्यामेरा र मोबाइल फोनसम्म आइपुग्दा तस्बिर मानव सभ्यताको इतिहास, संस्कृति र जीवनशैली अभिलेख गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ। यही अद्भुत यात्राको स्मरण तथा फोटोग्राफीप्रति सम्मान प्रकट गर्न हरेक वर्ष १९ अगस्टमा विश्व फोटोग्राफी दिवस मनाइन्छ।
फोटोग्राफीको सुरुवात ः क्यामेरा अब्स्क्युरादेखि दागेरोटाइपसम्म
फोटोग्राफीको आधारभूत अवधारणा निकै पुरानो मानिन्छ। प्राचीन समयमै प्रकाश सानो प्वालबाट अँध्यारो कोठाभित्र प्रवेश गर्दा बाहिरको दृश्य उल्टो रूपमा देखिने ‘क्यामेरा अब्स्क्युरा’ प्रविधिबारे ज्ञान थियो। यही सिद्धान्त आधुनिक क्यामेराको प्रारम्भिक आधार बन्यो।
कुनै दृश्यलाई स्थायी रूपमा तस्बिरमा कैद गर्ने प्रविधिको विकास भने १९औँ शताब्दीमा तीव्र भएको हो। फ्रान्सेली आविष्कारक जोसेफ निसेफोर निएप्सले सन् १८२० को दशकमा प्रकाशको माध्यमबाट स्थायी तस्बिर तयार पार्ने प्रयास गरे। उनको प्रयोगलाई प्रारम्भिक स्थायी फोटोग्राफिक प्रक्रियामध्ये महत्वपूर्ण मानिन्छ।
त्यसपछि लुइस दागेरले विकास गरेको ‘दागेरोटाइप’ प्रक्रियाले फोटोग्राफीलाई नयाँ युगमा प्रवेश गरायो। सन् १८३९ मा फ्रान्सेली सरकारले दागेरोटाइप प्रविधिको विवरण सार्वजनिक गरेपछि फोटोग्राफीको विकासले तीव्र गति लियो।
१९ अगस्ट किन विश्व फोटोग्राफी दिवस ?
१९ अगस्ट १८३९ मा फ्रान्स सरकारले दागेरोटाइप प्रक्रियाको विवरण सार्वजनिक गर्दै उक्त प्रविधिलाई संसारका लागि खुला गरेको ऐतिहासिक घटनाको स्मरणमा १९ अगस्टलाई विश्व फोटोग्राफी दिवसका रूपमा मनाइन्छ।
यो दिवस केवल क्यामेरा चलाउने व्यक्तिको दिवस मात्र होइन, इतिहास, कला, संस्कृति, पत्रकारिता, विज्ञान, पर्यटन तथा मानव जीवनका महत्वपूर्ण क्षणलाई तस्बिरमार्फत अभिलेख गर्ने सम्पूर्ण फोटोग्राफी क्षेत्रको उत्सव पनि हो।
श्याम–श्वेत तस्बिरदेखि डिजिटल युगसम्म
फोटोग्राफीको प्रारम्भिक समयमा तस्बिर खिच्न निकै लामो समय लाग्थ्यो। क्यामेरा ठूला र भारी हुन्थे तथा फोटो तयार पार्ने प्रक्रिया पनि जटिल थियो। फिल्म क्यामेराको विकाससँगै फोटोग्राफी विस्तारै सर्वसाधारणको पहुँचमा पुग्यो।
२०औँ शताब्दीमा ३५ एमएम फिल्म क्यामेरा, रंगीन फिल्म, तत्काल फोटो निकाल्ने प्रविधि तथा विभिन्न प्रकारका लेन्सको विकासले फोटोग्राफीलाई थप लोकप्रिय बनायो। फोटो पत्रकारिता, विज्ञापन, फेसन, वन्यजन्तु, पर्यटन तथा पारिवारिक जीवनमा यसको प्रयोग व्यापक हुँदै गयो।
डिजिटल क्यामेराको आगमनले फोटोग्राफीको संसारमै ठूलो परिवर्तन ल्यायो। फिल्म, रसायन र डार्करुममा निर्भरता घट्दै गयो। फोटो खिच्नेबित्तिकै क्यामेराको स्क्रिनमा हेर्न सकिने भयो। अहिले स्मार्टफोनमै अत्याधुनिक क्यामेरा उपलब्ध छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, कम्प्युटेसनल फोटोग्राफी, ड्रोन, मिररलेस क्यामेरा र उच्च क्षमताका सेन्सरले फोटोग्राफीलाई अझ शक्तिशाली बनाएका छन्।
पत्रकारितामा फोटोग्राफीको महत्व
फोटोग्राफीले पत्रकारितालाई अझ प्रभावकारी र विश्वसनीय बनाएको छ। एउटा समाचारले घटना वर्णन गर्छ भने एउटा शक्तिशाली तस्बिरले त्यही घटनाको दृश्य प्रमाण र भावनात्मक प्रभाव एकैपटक प्रस्तुत गरिदिन्छ।
युद्ध, प्राकृतिक विपत्ति, राजनीतिक आन्दोलन, सामाजिक परिवर्तन, खेलकुद, संस्कृति तथा दैनिक जीवनका घटनालाई फोटो पत्रकारहरूले क्यामेरामा कैद गर्दै आएका छन्। विश्वका धेरै ऐतिहासिक घटनालाई आज हामी तस्बिरकै माध्यमबाट सम्झन्छौँ।
त्यसैले भनिन्छ— ‘एउटा तस्बिरले हजार शब्द बोल्छ।’
नेपालमा फोटोग्राफीको विकास र योगदान
नेपालमा पनि फोटोग्राफीको इतिहास लामो छ। राणा शासनकालदेखि नै दरबार, शासक, सामाजिक जीवन, धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि र महत्वपूर्ण स्थानका तस्बिर खिचिन थालेको पाइन्छ। समयक्रमसँगै फोटोग्राफी व्यवसाय, फोटो स्टुडियो र फोटो पत्रकारिताको विकास हुँदै गयो।
नेपालका हिमाल, पहाड र तराईको प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै विभिन्न जातजातिका संस्कृति, कला, पर्व र जनजीवनलाई विश्वसामु चिनाउन नेपाली फोटोग्राफरहरूको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ। विशेषगरी हिमाल, पर्यटन तथा सांस्कृतिक सम्पदाको फोटोग्राफीले नेपालको पर्यटन प्रवद्र्धनमा ठूलो भूमिका खेलेको छ।
डिजिटल प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै नेपाली फोटोग्राफरले खिचेका तस्बिर अहिले केही क्षणमै विश्वका विभिन्न कुनामा पुग्न सक्ने अवस्था बनेको छ।
फोटोग्राफी कला मात्र होइन, इतिहासको दस्तावेज
फोटोग्राफीलाई केवल सुन्दर तस्बिर खिच्ने कला भनेर मात्र बुझ्नु हुँदैन। एउटा तस्बिरमा कुनै समयको समाज, मानिसको जीवनशैली, पोसाक, संस्कृति, वातावरण, भवन, प्रविधि र राजनीतिक अवस्थासमेत सुरक्षित हुन्छ।
आजभन्दा ५० वा १०० वर्षअघिका तस्बिर हेर्दा हामी त्यस समयको समाज र जीवनशैलीलाई प्रत्यक्ष अनुभूति गर्न सक्छौँ। यस अर्थमा फोटोग्राफर समयको साक्षी र इतिहासको दस्तावेजकर्ता पनि हो।
१८७औँ विश्व फोटोग्राफी दिवसको सन्देश
१९ अगस्ट २०२६ मा मनाइने १८७औँ विश्व फोटोग्राफी दिवसले फोटोग्राफीको ऐतिहासिक यात्रा, विकास र योगदानलाई स्मरण गर्ने अवसर दिएको छ।
क्यामेराको प्रविधि जति नै परिवर्तन भए पनि फोटोग्राफीको मूल उद्देश्य भने उही छ—क्षणलाई कैद गर्नु, सम्झनालाई सुरक्षित राख्नु र समयको कथा भावी पुस्तासम्म पु¥याउनु।
आज मोबाइलको एउटा क्लिकमा तस्बिर संसारभर पुग्न सक्छ। तर उत्कृष्ट फोटोग्राफी केवल क्यामेराको प्रविधिले होइन, फोटोग्राफरको दृष्टि, धैर्य, सिर्जनशीलता, संवेदनशीलता र सही क्षण पहिचान गर्ने क्षमताले जन्माउँछ।
विश्व फोटोग्राफी दिवसले प्रत्येक फोटोग्राफरलाई आफ्नो क्यामेरामार्फत समाज, प्रकृति, संस्कृति र मानव जीवनका महत्वपूर्ण पक्षलाई अभिलेख गर्न थप प्रेरणा प्रदान गरोस्।
१८७औँ विश्व फोटोग्राफी दिवसको अवसरमा सम्पूर्ण फोटोग्राफर, फोटो पत्रकार, फोटोप्रेमी तथा फोटोग्राफी क्षेत्रसँग सम्बन्धित सबैमा हार्दिक शुभकामना।
तस्विर साभार ईन्टरनेट
