पोखरा, २३ असोज
पोखराका युवा वैज्ञानिक डा. निरञ्जन कोइराला सहित ३१ जना नेपाली वैज्ञानिक विश्वका शीर्ष २ प्रतिशत वैज्ञानिकको वार्षिक सूचीमा समेटिएका छन्। अमेरिकाको स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयले एल्सेभियर सँगको सहकार्यमा तयार पार्ने उक्त सूचीमा नेपाली वैज्ञानिकको उपस्थिति देखिनुले नेपालको वैज्ञानिक अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा नेपाली अनुसन्धानकर्ताले पुर्याएको योगदानलाई उजागर गरेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाली वैज्ञानिकले प्राप्त गरेको यस मान्यताले नेपालमा विश्वस्तरमा प्रभाव पार्न सक्ने क्षमता भएका प्रतिभाशाली वैज्ञानिक रहेको पुष्टि गर्ने डा. कोइरालाले बताएका छन्। उनका अनुसार यस्ता उपलब्धिले अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा नेपाल र नेपालीप्रतिको दृष्टिकोण सकारात्मक बनाउनसमेत सहयोग पुर्याउँछन्।
वैज्ञानिक अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तनलाई देशको आर्थिक र प्राविधिक विकाससँग जोड्नुपर्नेमा जोड दिँदै डा. कोइरालाले नेपाललाई नवीन वस्तु तथा प्रविधिको प्रमुख निर्यातकर्ता मुलुकका रूपमा स्थापित गर्न सरकारले विशेष पहल गर्नुपर्ने बताए। यसका लागि सरकारसँगै निजी क्षेत्रले पनि वैज्ञानिक अनुसन्धानमा आर्थिक सहयोग बढाउनुपर्ने उनको धारणा छ।
उनले अनुसन्धानकर्तालाई आवश्यक स्रोतसाधन, संस्थागत सहयोग र लगानी उपलब्ध गराउन सके नेपालमै नयाँ प्रविधि तथा नवीन वस्तुको विकास गर्न सकिने उल्लेख गरे। वैज्ञानिकलाई सम्मान, अनुदान र अनुसन्धानका अवसरमार्फत प्रोत्साहन गर्दा उनीहरूको क्षमता उपयोग हुनुका साथै अनुसन्धानलाई निरन्तरता दिन पनि मद्दत पुग्ने उनको भनाइ छ।
वैज्ञानिक योगदान र अनुसन्धानको प्रभावका आधारमा मूल्यांकन
स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालय र एल्सेभियरले तयार पार्ने वैज्ञानिकहरूको सूची अनुसन्धानकर्ताको वैज्ञानिक योगदान र अनुसन्धानको प्रभावका आधारमा निर्धारण गरिन्छ। यसका लागि स्कोपस (Scopus) डाटाबेसबाट प्राप्त तथ्यांक, मानकीकृत उद्धरण सूचकांक, वैज्ञानिक प्रकाशन तथा अनुसन्धानको प्रभावसम्बन्धी विभिन्न मापदण्ड प्रयोग गरिन्छ। वार्षिक सूचीले विश्वभरका अनुसन्धानकर्ताको वैज्ञानिक क्षेत्रमा रहेको प्रभावको तुलनात्मक मूल्यांकन गर्ने उद्देश्य राख्छ।
विश्वव्यापी रूपमा संयुक्त राज्य अमेरिका ७३ हजार ६३८ वैज्ञानिकसहित सूचीको शीर्ष स्थानमा रहेको छ। चीनका ३७ हजार २०३ वैज्ञानिक सूचीमा समेटिएका छन्। यी तथ्यांकले वैज्ञानिक अनुसन्धानमा ठूला अर्थतन्त्र र अनुसन्धानमा बढी लगानी गर्ने मुलुकको उल्लेखनीय उपस्थिति देखाउँछन्।
दक्षिण एसियामा नेपाली वैज्ञानिकको उपस्थिति
दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग संगठन (सार्क) राष्ट्रमध्ये भारतका सबैभन्दा बढी ६ हजार ९५३ वैज्ञानिक सूचीमा परेका छन्। पाकिस्तानका एक हजार ३४, बंगलादेशका ३४७ र श्रीलंकाका ६८ वैज्ञानिक समेटिएका छन्। त्यस्तै अफगानिस्तानका दुई तथा भुटान र माल्दिभ्सका एक–एक जना वैज्ञानिक सूचीमा परेका छन्।
यस क्षेत्रीय सन्दर्भमा नेपालका ३१ जना वैज्ञानिकको उपस्थिति उल्लेखनीय छ। यद्यपि अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक सूचीमा नेपाली अनुसन्धानकर्ताको सहभागिता अझ विस्तार गर्न अनुसन्धानमैत्री वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक देखिन्छ।
नेपालमा वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिँदै पर्याप्त बजेट, आधुनिक प्रयोगशाला, संस्थागत सहकार्य र निजी क्षेत्रको लगानी बढाउन सके अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाली वैज्ञानिकको योगदान थप विस्तार हुन सक्छ। डा. कोइरालाले उठाएको अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमा लगानी बढाउने विषयले पनि नेपालको वैज्ञानिक क्षमता विकासका लागि दीर्घकालीन नीति तथा योजनाको आवश्यकता औँल्याएको छ।
वैज्ञानिक प्रतिभालाई स्वदेशमै अनुसन्धान गर्ने अवसर प्रदान गर्न सके नवीन प्रविधि विकास, उत्पादन वृद्धि र ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्र निर्माणमा योगदान पुग्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
